2492 օգոստոսի 11 – Հայոց ձորի ճակատամարտ (Վասպուրական նահանգ, Տոսպ գավառ, Վանա լճի արևելյան ափին, Խոշաբ գետը Վանա լիճը թափվելու տեղից ոչ հեռու)
<<Այս Հայկը…
խրոխտնալով ձեռք բարձրացրեց Բելի բռնավորության դեմ…>>
Մովսես Խորենացի
Միջագետքին տիրած Էլամի արքա Մեսիլիմ-Բելը, որն արդեն հնարավորություն էր ստացել կենտրոնացված տնօրինել տեղի քաղաքների բանակները, Արատտայի քրմապետությունից պահանջեց ընդունել իր գերիշխանությունը: Սակայն այդ պահանջը մերժվեց:
Միջագետքի և Էլամի միացյալ, հետևակ և իր ժամանակի համար աննախադեպ մեծություն ունեցող բանակը (մոտ 60.000)` Մեսիլիմ-Բելի գլխավորությամբ, երկու զորասյունով ներխուժեց Արատտա: Մեսիլիմ-Բելն այնքան վստահ էր իր ուժերին, որ որոշեց ճակատամարտ տալ միայն իր գլխավորած մեկ զորասյունով: Հակական բանակի առաջնորդ Հայկը իր թոռ Կադմոսի հետախուզական ջոկատից տեղեկություն ստանալով, որ թշնամին ներխուժել է երկիր հենց երկու զորասյունով, որոշեց գլխավոր զորասյան դեմ ճակատամարտ տալ մինչև նրանց միավորվելը, որ գոնե մասնակիորեն չեզոքացվի հակառակորդի թվական գերակշռությունը, և բացի այդ ճակատամարտ տալ
հենց այն վայրում, ուր հայերը կունենային դիրքային առավելություն: Այդ նպատակով նա Հայկական բանակը (մոտ 15.000) տեղաշարժեց և դիրքավորեց բարձրագույն լեռների միջև գտնվող մի դաշտաձև տեղանքում: Հայկական բանակը ամուր պաշտպանական դիրքեր գրավելով փակեց թշնամու առաջխաղացման ճանապարհը:
Օգոստոսի 11-ին թշնամին մոտեցավ հայկական դիրքերին և, հույս դնելով թվական գերակշռության վրա, հախուռն ու առանց մարտակարգերը պահպանելու պատրաստվեց անցնել գրոհի: Այդ ընթացքում Հայկը Հայոց բանակի մարտակարգը կառուցեց եռանկյունաձև` սուր ծայրն ուղղելով թշնամու դասավորության կենտրոնը: Բացի այդ նա ուժեղացրեց նաև Հայկական բանակի ձախը` այնտեղ տեղավորելով համեմատաբար լավ պատրաստված ռազմիկների:
Տեսնելով թշնամու նախապատրաստությունները` Հայկը ոգևորիչ խոսքով դիմեց զորքին և միաժամանակ ձևավորեց Հայկական բանակի մարտական պլանը` գլխավոր հարվածի ուղղությամբ անակնկալ, սրընթաց և վճռական հարվածով ճեղքել հակառակորդի դասավորությունը, ջախջախել բլրի վրա ամրացած Մեսիլիմ-Բելի ընտիր թիկնապահ գունդը, սպանել նրան և հաղթել կամ մեռնել:
I փուլ – Թշնամին սկսեց մարտը, որին ի պատասխան Հայկական բանակը խոյընթաց գրոհեց հակառակորդի մարտակարգի կենտրոնի վրա: Բռնկվեց համառ, խիստ կատաղի և արյունոտ մարտ:
II փուլ – Տեսնելով մարտի անհեռանկար բնույթը և անորոշ ելքը, Մեսիլիմ-Բելը հրամայեց իր բանակին նահանջել թիկունքում գտնվող բլուրը` դիմադրությունը ավելի լավ կազմակերպելու ու երկրորդ զորասյանը սպասելու համար:
III փուլ – Տեսնելով թշնամու այս զորաշարժը և ըմբռնելով դրա իմաստը` Հայկը իր թիկնապահ գնդով շեշտակի հարվածով ճեղքեց թշնամու մարտակարգերը ու մոտեցավ Մեսիլիմ-Բելին: Հայկի թիկնազորը կատաղի մարտի բռնվեց Մեսիլիմ-Բելի թիկնազորի հետ և այդ ընթացքում Հայկը իր լայնալիճ աղեղից այնպես նետահարեց Մեսիլիմ-Բելին, որ նետը ծակելով նրա զրահները ու սպանելով իրեն, դուրս եկավ թիկունքից և խրվեց գետնի մեջ:
IV փուլ – Թշնամին մատնվեց խուճապի և դիմեց փախուստի, իսկ Հայկական բանակը սկսեց հետապնդել և ոչնչացնել նրան` հալածելով Հայաստանի սահմաններից դուրս:
Հայերը կորցրին մոտ 5.000, թշնամին` մոտ 40.000 զինվոր:
Թշնամու երկրոդ զորասյունը մարտի դաշտ չհասնելով հեռացավ Հայաստանից: Ճ-մ-ի արդյունքում Արատտայի քրմապետությունը պահպանեց իր լիակատար անկախությունը: Հայկը հռչակվեց Գերագույն քուրմ-արքա` իր իշխանության տակ ունենալով Հայաստանի 18 նահանգ: Ավարտվեց Հայ-Միջագետքյան պատերազմը: Արդյունքում Արատտան պահպանեց իր լիակատար անկախությունը և տարածքային ամբողջականությունը, իսկ միջագետքյան տարբեր իշխանությունները երկար ժամանակով հրաժարվեցին Արատտայի վրա գերիշխելու գաղափարից:
